چرتکه

امروزه فونت Tahoma به استاندارد بی چون و چرای وب تبدیل شده است. نزدیک به 99٪ سایت‌ها و وبلاگ‌ها از این فونت استفاده می‌کنند و آن یک درصد هم خودم تا به حال نمونه‌اش را ندیدم اما آیا فکر می‌کنید که محبوبیت و گستردگی استفاده از این فونت به خاطر زیبایی و مناسب بودن آن است؟ به نظر من نه! چون در واقع انتخاب دیگری وجود ندارد! کل فونت‌هایی که هم دارای حروف انگلیسی و هم فارسی است سه تا است: Arial، Tahoma و Times. دو فونت دیگر هم به خاطر زیبا نبودن به ندرت استفاده می‌شوند (حالا بگذریم که خود Tahoma هم چندان زیبا نیست) و مشکل کمبود فونت‌های مناسب دیگر واقعا احساس می‌شود.

سایت IRMUG که در واقع سایت کاربران ایرانی سیستم عامل مک است که ابتدا برای رفع کمبود فونت مناسب در مک، اقدام به ساخت یک سری فونت فارسی کرده است و پس از مدتی سری دوم این فونت‌ها را با نام X2 عرضه کره است که قابلیت استفاده در سیستم عامل‌های ویندوز و لینوکس را نیز دارد.

توصیف این قلم‌ها از زبان سازنده:

قلم‌های سری ایکس۲ بر اساس قلم‌هائی که به رایگان در دسترس عموم قرار دارند ساخته شده و برای زبانهای فارسی، عربی، اردو، پشتو، دری، ازبک، کردی، ترکی قدیم (عثمانی) و ترکی جدید (لاتین) تعمیم داده شده‌اند.

این قلم‌ها به دو تکنولوژی OpenType و AAT مجهز بوده و بر روی هر پلاتفرمی – مک یا ویندوز و لینوکس – قابل استفاده هستند.

اما حالا می‌گویید چه نیازی به این فونت‌ها داریم؟ در توضیحات سازنده جواب این سوال را پیدا خواهید کرد:

لازمهٔ قلم فارسی برای وِب وجود حروف لاتین در خود قلم میباشد و بدین ترتیب بسیاری از قلم‌های فارسی و عربی که حروف لاتین ندارند به درد وِب نمی‌خورند و البته برخی، حروف ویژهٔ فارسی هم ندارند که آن بحث دیگریست.

تاهوما، تایمز و اریال قلم‌های لاتینی هستند که برای متون لاتین طراحی شده‌اند که ضمناً حروف فارسی و عربی نیز دارند. تنظیمات این قلم‌ها همگی بر اساس نمایش optimal حروف لاتین صورت پذیرفته‌اند. مثلاً در حالی که حروف فارسی تایمز و اریال عیناً از یکدیگر کپی شده‌اند، فاصلهٔ خطوط این دو قلم تفاوت دارد و این تفاوت بخاطر تفاوت حروف لاتین این دو قلم و ضرورت های بهترین شیوهٔ نمایش حروف لاتین این قلم‌ها می‌باشد.

برای اینکه حروف فارسی و عربی، بخاطر ویژگی نوشتاری خودشان، از مرزهای این فاصلهٔ خطوط تجاوز نکنند، اندازهٔ حروف در تایمز و اریال به اندازه‌ای کوچک شده است که در این فاصله بگنجد. این امر بزرگنمائی حروف فارسی را برای یک سایز مشخص قلم اریال یا تایمز بسیار کاهش داده است. جنبهٔ مثبت این امر این است که متن فارسی، اگرچه کوچک ولی از قواعد اساسی استتیک حروف فارسی و عربی تبعیت می‌کند.

تاهوما از سوی دیگر، راه حل دیگری را برگزیده است. تاهوما برای مراعات بزرگنمایی در محدوده ای که حروف لاتین تاهوما برایش مشخص کرده‌اند، سر و دُم حروف فارسی و عربی را قیچی کرده است، آنها را بالا و پائین کرده است تا در این محدوده بگنجد. این اگرچه هدف اصلی این طراحی، یعنی خوانا بودن متن فارسی در قلم سیستم را عملی کرده است، ولی در فقدان آلترناتیو برای کاربران فارسی زبان، لطمهٔ سنگینی به حس زیبائی شناسی کاربران فارسی زبان، بویژه نسل جوان‌تر وارد آورده است. مخالفت من با تاهوما، مخالفت با فرسایش حس زیبا شناسی خط فارسی در میان کاربران کامپیوتر است. حساسیت من حتی به شکل خط تاهوما هم نیست. در کار صفحه پردازی هرگونه ابتکاری جایز است. حساسیت من به نقشی است که تاهوما در فضای وِب فارسی پیدا کرده است و به استاندارد بالفعل نمایش متون فارسی در وِب بدل گشته است.

یک قلم فارسی مناسب وِب، قلمی است که حروف لاتین دارد ولی فاصلهٔ خطوط برای نمایش مناسب متن فارسی تنظیم شده است. این فاصله شاید برای حروف لاتین زیاد باشد ولی برای زبانهای فارسی و عربی و… مناسب است. حروف لاتین تنها به عنوان پشتیبان برای متن فارسی در نظر گرفته شده‌اند. در واقع در یک قلم فارسی برای وِب، همان معامله‌ای با حروف لاتین شده است که تایمز و اریال و دیگر قلم‌های کنونی فارسی یا عربی به پیش‌کسوتی یا پیروی از آن، با فارسی کرده اند. یعنی اینکه حروف لاتین در یک قلم فارسی برای وِب، تابعی از ملازمات استتیک خط فارسی شده است. پس به همان اندازه که یک قلم فارسی وِب برای متون صرفاً لاتین نامناسب است، یک قلم لاتین مثل اریال نیز برای متون صرفاً فارسی نا مناسب است… چه به لحاظ ریزی و چه به لحاظ غیر optimal بودن فاصلهٔ خطوط.

متن کامل توضیحات سازنده را در اینجا بخوانید.

فونتی که آن‌ها برای حل این مشکل ساخته‌اند XB Zar نام دارد. من این فونت را امتحان کردم و دیدم که واقعا زیبا و مناسب فارسی است. هم حروف فارسی آن زیبا هستند و هم حروف لاتین آن اما تعجب می‌کنم هیچ گونه حمایتی از کار ارزنده‌ی آن‌ها نشده است و من در هیچ سایت و یا وبلاگی ندیدم که حتی آن را معرفی کند… بگذریم. به هر حال من که وظیفه‌ی خود دانستم تا آن را معرفی کنم و در پست بعدی نحوه‌ی استفاده از آن را توضیح خواهم داد.